Ulusal Yetki Alanı Dışındaki Deniz Biyolojik Çeşitliliği Anlaşması (BBNJ) Türkiye İçin Yürürlükte
Ulusal yetki alanı dışındaki alanlarda deniz biyolojik çeşitliliğinin korunması ve sürdürülebilir kullanımına ilişkin Anlaşma (BBNJ), 19 Haziran 2023’te kabul edilmiş ve gerekli onay sayısına ulaşılmasının ardından 17 Ocak 2026’da yürürlüğe girmiştir. Kamuoyunda “Açık Denizler Anlaşması” olarak da bilinen metin, devletlerin yetki alanı dışında kalan açık deniz ve uluslararası deniz yatağı alanlarını kapsamaktadır.
Türkiye, Anlaşmayı Eylül 2024’te imzalamıştır. Katılmaya ilişkin Cumhurbaşkanı Kararı 31 Aralık 2025’te yayımlanmış, katılma belgesi 16 Ocak 2026’da Birleşmiş Milletler’e bildirilmiş ve Anlaşma Türkiye bakımından 15 Şubat 2026’da yürürlüğe girmiştir. Türkiye, katılım sırasında yaptığı beyanlarla, Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi’ne (UNCLOS) taraf olmadığı yönündeki tutumunun bu Anlaşmaya katılımla değişmediğini ve Anlaşmanın UNCLOS’a ilişkin bir kabul anlamına gelmediğini kayıt altına almıştır.
Anlaşma dört temel alanı düzenlemektedir: deniz genetik kaynakları ve bunlardan elde edilen faydaların paylaşımı, deniz koruma alanları dâhil alan bazlı yönetim araçları, çevresel etki değerlendirmesi ve kapasite geliştirme ile deniz teknolojisi transferi. Özellikle deniz genetik kaynakları üzerindeki araştırmalar ile ilaç ve biyoteknoloji alanındaki ticari kullanım, fayda paylaşımı yükümlülükleri bakımından önem taşımaktadır.
Türkiye’de Anlaşmanın uygulanmasına yönelik çalışmalar da başlamıştır. 23 Haziran 2026’da ilgili Bakanlık ve Ankara Üniversitesi Deniz Hukuku Araştırma Merkezi (DEHUKAM) iş birliğiyle bir uygulama projesi başlatılmıştır. Bu gelişme, Türkiye’nin deniz yetki alanlarına ilişkin iç hukuk düzenlemesi tartışmalarıyla birlikte değerlendirilmektedir.
Sonuç olarak BBNJ Anlaşması, açık denizlerde araştırma, gemicilik, enerji ve biyoteknoloji faaliyetlerinde bulunan kurumlar için yeni bildirim, değerlendirme ve fayda paylaşımı yükümlülükleri öngörmektedir. Anlaşma kapsamındaki ikincil düzenlemelerin ve Taraflar Konferansı kararlarının izlenmesi önem taşımaktadır.
Kaynaklar
- BBNJ Anlaşması (kabul 19.06.2023; yürürlük 17.01.2026)
- Katılmaya ilişkin Cumhurbaşkanı Kararı (RG 31.12.2025)
- BM Antlaşmalar Kaydı, Türkiye katılma bildirimi (16.01.2026)
